As do peixe: conversas entre conservas

O mestre do teatro reivindicativo lócese de novo con esta peza. Proba disto é que, estreada a mediados do 2013, continúe en cartel. Cristina Domínguez dirixe esta coidada produción, na que Lisa, Tere, Conchi e Bego -catro traballadoras dunha conserveira pechada que ben merecen ser citadas polo nome- se reúnen para lembrar. Para lembrar todo o vivido naquel lugar. Un lugar no que non se limitaron a traballar, que durante unha época foi a súa segunda casa. Ou mellor dito, fogar, que non é o mesmo. Non nos queda claro se as cousas sempre están de ser ou non, pero o que sí se pode asegurar é que se procede das mans de Cándido Pazó, removerános. Tanto ten se é para rir ou para bagoar, a idea é remexernos no asento para saír do teatro cunha sensación distinta á indiferencia. 

 

Non resulta necesario ter lazos coa industria conserveira, nin sequera con nada relacionado co mar, para conectar co que nos contan as protagonistas. Resulta engaiolante ver como as vivencias de Lisa, Tere, Conchi e Bego se trasladan a tantas situacións do noso día a día, orixinando unha empatía por momentos case máxica. Isto débese en gran medida a que o texto da peza esté baseado, precisamente, no testemuño de mulleres traballadoras reais, entrevistadas antes da elaboración desta obra. Por isto, ao que se lle pode engadir a linguaxe coloquial, as intervencións superpostas e os dialectalismos, xérase o realismo que dará lugar a ese vínculo co público: ten mérito, pois resulta complicado acadar ese punto no que semella que o que ocorre sobre as táboas é tan real coma o que hai fóra. Coma todo o que puido chegar a ocorrerlles a tantas traballadoras de conserveiras, e de quen sabe cantas máis industrias.

 

O xogo co metateatro ten un papel fundamental, e dá lugar a un xeito sobresaínte de mesturar o pasado co presente. Vemos como as nosas mulleres son catro viaxeiras entre eses dous mundos; por momentos volven a ser novas, xa sexa a través de momentos emotivos ou momentos de humor (que boa estás, Basilisa!). Dous mundos que, a priori, están afastados (de aí que algunha das protagonistas se nos quede clavada xogando ao brilé) e, non obstante, dous mundos con historias repetidas. Resulta simpático ver que, para cumplir ese guión que se lles receita, elas deban interpretar a distintos personaxes cos que se cruzaron na súa andaina polos mundos da conserva. Como consecuencia, ofrécennos unhas caricaturas impresionistas daqueles que foran seus xefes, compañeiros ou familiares. O resultado é un curioso mosaico de diferentes personaxes tipo que constrúen o marco que, como era de esperar, tamén pode extrapolarse á actualidade: o xefe que se pasa de confiado cas empregadas, a nai que quere que o fillo siga estudando, a compañeira que dá bos consellos e se xoga o tipo polos demais. Con pequenos matices, os personaxes están construídos e postos á disposición das mentes do público.

Improvisados instrumentos e pasos de baile, cambios de luces nos momentos chave creando unha atmosfera máis íntima e algún que outro cantar lévannos tamén de viaxe, dun recordo noutro, ata chegar a eses representativos versos e verbas do Celso Emilio reivindicador. Parece que haberá cousas que se vaian deixando para máis adiante, pero como di unha das nosas mulleres o máis adiante tamén acaba. De aí que peza culmine con ese gran remate, unha oda ás traballadoras das conserveiras que se acaba por espallar a todas as mulleres traballadoras, eloxiadas nun moi emotivo brinde final. Por todas elas. Polas do peixe.

Enlace a Demolición, outra peza de Cándido Pazó

"Unhas poucas picadelas": violencia de xénero a través de Teatro de Ningures

Unha aberrante noticia plasmada nun claro e conciso cadro de Frida Khalo refléxase, á súa vez, na peza homónima Unhas poucas picadelas. Xa na imaxe do programa vemos unha recreación de tal pintura na que apreciamos ao home fitando á súa muller recén asasinada, quen sabe se con remordementos ou con superioridade coma quen acaba de gañar unha batalla. El e ela, personaxes sen nome que poderían aplicarse a calquera pola avergoñante periodicidade con que nos atopamos con casos semellantes. Do que temos a certeza e de que el está sendo interpretado por Machi Salgado e ela por Casilda Alfaro de maneira espectacular, sen esquecernos da fundamental e omnipresente voz de Pepa Barreiro, todos eles modulados por Etelvino Vázquez.

Ao comezo da obra, resúltanos chocante a actitude de ela, pois parece unha peza na que será a muller a que domine ao home, como amosándonos a outra faciana da violencia de xénero. Porén, axiña nos decatamos de que unicamente estamos oíndo os berros en silencio da muller maltratada, todo o que lle gustaría reprocharlle á cara ao seu home collendo ese altofalante, sen ser capaz. O escenario é un reflexo desa familia desequilibrada, mesa e cadeiras desiguais e a diferentes alturas, coma se o peor dos tornados (o el bébedo) arrasase ese fogar, inestabilizándoo. Ese espazo é testemuña de todas as vexacións que ela sofre, e malia que en varias ocasións se enfrontan a través de miradas sempre será el quen teña a última palabra. Por todo isto, a medida que o cuarto se volve máis sucio, máis desordenado, máis caótico, tamén o fai o espírito dos personaxes ata chegar a ese punto de non retorno no que unhas poucas picadelas os destrúen por completo.

Ela parece non ter dereito nin a posuír a súa propia sombra. Os mensaxes machistas e fascistas que escoita pola radio semellan formar o seu manual de vida. O manual da boa esposa. Recítanlle como debe comportarse, someténdose por completo á vontade do seu marido e mostrándose agradecida por iso mesmo. Ese altofalante é a súa vía de escape, o seu xeito de sobrevivir, pois soamente cumprindo a raxatabla todo o que lle indica terá unha menor probabilidade de que el se volva violento cara a ela. O altofalante, os estereotipos, son outro opresor máis, e xunto co seu home anúlana como persoa. Soamente se fai oír cando el non o fai, subindo ás cadeiras, véndose sobre el e berrando dende o alto; berrando todo o que garda dentro, nese último recuncho da súa alma no que aínda hai unha pinga da persoa que era e da esperanza que leva consigo, pero que se ve asoballada polo seu exterior consumido e maltratado. Porén, no momento no que el levanta a vista, cambia de carácter completamente. Asente, cala, sorrí, mira para abaixo. Apenas escoitamos dúas palabras seguidas, el desautorízaa e insúltaa, e nalgúns momentos resulta terrorífico ver que determinados comentarios acaban provocando risas no patio de butacas.

El posúe unha sombra enorme, moito maior ca el mesmo como "persoa". Representa o perfil clásico do maltratador, machista, e incluso homófobo e racista. Ao exculparse, cando está preso, recrea a situación da noticia que inspirou a Khalo: "non foi para tanto, so unhas poucas picadelas"; afogando en alcohol, mostra unha actitude cambiante, dominante e manipuladora, exercendo todo o poder e máis sobre ela. Se hai algo que debo dicir de Machi Salgado é que o mellor que pode acadar con esta peza é que todo o público saia do teatro odiándoo, odiando a ese el ao que dá vida e que tantos arrepíos provoca nos espectadores. Unha gloriosa e complicada interpretación que, sen dúbida, ten moitísimo mérito.

A relativa proximidade das situacións nas que se ven implicados e o contraste coas mensaxes machistas que ela escoita (a pesares de que parecen ridículas) mostran como a sociedade actual vive ligada ao pasado. Unha peza clara e directa, que non xoga moito á innovación ou á orixinalidade no tratamento do tema, pero cunha importante carga emocional e de significado. A miúdo relacionamos a violencia de xénero coa violencia física, e nalgúns casos incluso a ampliamos á psicolóxica; non obstante, un gran problema a día de hoxe é a violencia simbólica, a baseada en estereotipos, en valores e normas, que aínda que non estean escritas ou non resulten tan abraiantes coma as que se ven e escoitan nesta peza, seguen presentes e son outro cancro pendente de extirpación que afecta á nosa sociedade. Doutra banda, ao final da peza, vemos como o proceso é cíclico: todo comeza de novo, todo volve a suceder. Todo comeza con sorrisos e flores, e remata con iso. Cunhas poucas picadelas. 

Chegará realmente o momento no que situacións coma as que representa esta obra sexan recordos dun pasado remoto?

Por todas esas doces princesas, mortas a mans do que fora o seu príncipe.