Raclette: sentimento a lume lento

Se tivese que mencionar algún deses inesquecibles do Escena Pro 2016, sería o Raclette de Ibuprofeno Teatro. Tanto é así, que non dubidei en repetir a experiencia da comida en comunidade para refrescar detalles e revisar de novo aquelas notiñas que xa tiña tomadas dende o mes de xuño. O experimento resultou, unha vez máis, claramente satisfactorio. A mesa hexagonal (e, sobre todo, a raclette) foi, de novo, o nexo de unión entre dúas ceas paralelas e entrelazadas, mais con cadansúa atmosfera emocional. Unha mesa con seis pratos e cinco comensais. Quizais para que finalmente o público sexa ese sexto convidado a degustar os tomates, o queixo ou a carne. Aínda que so sexa olfactivamente.

Malia tratarse dunha comida social, digna deses pastores dispostos a darse calor, o ambiente que se respira entre os personaxes no escenario de Raclette resulta en certo modo distante. Durante a maior parte da peza, comunícanse somerxidos nesa luz fría que se pronuncia na brancura da mesa. Resulta case imposible acceder aos verdadeiros pensamentos dos protagonistas, pois raramente os manifestan de maneira sincera ao resto de oíntes. E é que non soamente existe un límite intanxible entre as dúas ceas complementarias. Dentro de cada unha delas, cada personaxe posúe a súa propia barreira protectora de sentimentos e emocións. En conxunto, isto acentúa os roces e os enfrontamentos entre eles, de tal xeito que todos os acontecementos se precipitan e as verdades comezan a caer polo seu propio peso chegando ao final da representación. É aí cando a atmosfera se volve máis cálida, máis íntima. Cando todo estoura e se pon o broche de ouro tras toda a tensión acumulada. E o broche de ouro é a mirada desas dúas nais esnaquizadas que fusionan os dous mundos.

Segundo avanza a acción, as pezas do acontecido e que levaron aos personaxes á situación actual van encaixando. Coñecemos aos cinco protagonistas unicamente sentados á mesa, pois o que sabemos deles extraémolo de como se comportan nese momento. Por isto, a idea que nos levamos de cada un é bastante característica, pero ao meu xeito de ver nunca se chega a alcanzar a caricatura como podería parecer na personaxe de Marián Bañobre. Os diálogos entre eles son críbles abondo como para que non se produza ningunha "sobreinformación", mais ao mesmo tempo conséguese atar cabos de maneira sinxela. Ao ter que contar toda a historia que desembocou nesa cea a través das conversas, resulta importante xogar coa curiosidade do público deixando pistas, pero sen ofrecer un desenlace previsible dende o primeiro momento. Está arriscado de tal xeito que ata os últimos dez ou quince minutos da peza non se pode montar o crebacabezas completo do pasado dos protagonistas, chegando ao final case da man dos personaxes que descobren o acontecido nese momento.

O xogo coas dúas unidades espazo-temporais é un dos grandes atractivos desta peza. Resulta abraiante ver como ao mesmo tempo ambas situacións son independentes e dependentes, xa sexa no ámbito da trama coma no da utilaría. As conexións entre as historias e as chamadas de atención dunha na outra factores dignos de mención. Miradas, cruces ou xestos que son activados por frases e palabras ditas na outra conversa son detalles que non pasan en ningún caso desapercibidos. Ademais, este vaivén entre a cea en parella e o trío produce en numerosas ocasións grandes choques emocionais. Pasamos dunha nai angustiada e desfeita a unha vexetariana repelente que bebe viño ecolóxico. Dun pai que quere pasar páxina a un faranduleiro que non quere que a cámara lle chupe a alma. Non é máis ca unha mostra de que ao fin e ao cabo o mundo segue a xirar, e estea cada un na situación que estea, aí fóra haberá tantas emocións coma persoas. 

O tratamento do espazo é excelente, pois todos os ocos acaban por encherse e ningún sector do público queda descolgado. Hai espectadores observando a acción dende os catro puntos cardinais, formando esa tan mencionada comunidade ao redor da comida. Persoalmente, esta é a primeira peza coa que tiven a oportunidade de ser espectadora dende o propio escenario en dúas ocasións, e o cambio de perspectiva é outro dos puntos a favor da peza. Ao fin e ao cabo, deste xeito todo o público participa na raclette. Xa non soamente se trata de dúas historias que se mesturan e das que somos testemuñas, senón que se percibe unha certa proximidade. Semellante á de estarmos todos sentados á mesa.

 

O Principio de Arquímedes, de Teatro do Atlántico

Por que non substituír os dous bicos, que son a mostra de cordialidade máis fría do mundo, por un abrazo de catro segundos? Ah, non, que xa nos estamos pasando da raia. 

A peza do autor catalán Josep María Miró i Coromina ten, dende este ano, a súa versión en galego grazas á compañía Teatro do Atlántico coa dirección de Xúlio Lago. Sendo a pederastia o tema principal, o argumento xira en torno a un adestrador de natación infantil que, segundo unha nena, lle deu un abrazo e un bico a un neno que tiña medo a tirarse á piscina sen flotador, provocando as queixas dos pais do resto de nenos.

O protagonista, Xurxo, que se caracteriza pola súa rebeldía e infantilismo, contrasta en gran medida co carácter serio e formal de Héctor. Antes de que o primeiro descubra o conflito no que está metido, vemos que o seu comportamento no vestiario dos monitores se caracteriza pola vitalidade: imita a diferentes persoas, fai bromas co seu compañeiro e incluso ceiba algúns comentarios sen pensar dos que se arrepentirá máis tarde ("os cabaliños de mar son só meus"). Porén, unha vez que Ana lle comunica as queixas dos pais dos seus alumnos, ese espírito dinámico esvaécese e consómese en si mesmo, tratando de xustificarse e buscando a confianza dos seus compañeiros, a pesares de que non chegará a conseguila. Toni Salgado, a través de Xurxo, é capaz de transmitir esa desesperación e angustia de quen quere ser escoitado e comprendido sen conseguilo; de quen está vendo como o seu mundo se ven abaixo de súpeto, dun momento para outro; de quen se dá conta de que a súa vida está comezando a cambiar a pasos de xigante, cada vez máis rápido, e sen poder facer ou dicir nada por evitalo.

Máis alá da interpretación, un dos puntos fortes é o xogo cos saltos no tempo entre as diferentes escenas; isto crea un efecto interesante no público, que ten que unir e formar a cronoloxía dos feitos acontecidos. Nos momentos clave, un escurecido total do escenario acompañado dos sons que se poden oír unha piscina pública serven como transición entre as distintas situacións. Ademais, o feito de que sobre o escenario, a modo de segundo público, nos atopemos con dúas filas de caras coñecidas do mundo audiovisual e teatral galego resulta curioso: semella o xurado que ha de emitir o veredicto a favor ou en contra de Xurxo.

Porén, a chave da peza está nas preguntas que xorden a partir da mesma: pódese afirmar algo a partires do que di un neno? Como podemos saber se se trata dun testemuño fiable? Por outro lado, será máis crible o que diga Xurxo? Todo induce á reflexión, un tanto filosófica, e do mesmo modo que rematamos a peza con esas dúbidas, é razoable pensar que en tantas situacións similares que se repiten no noso día a día tampouco podemos dar coa resposta rapidamente. Un xuízo nunca poderá ser claro ao cen por cen cando as probas son tan difusas, posto que a miúdo os testemuños de quen o presenciaron se atopan manipulados polas propias percepcións inconscientemente (un exemplo claro teríamolo no filme 12 homes sen piedade). Ao ver a obra, o pensamento pode ser que Xurxo é inocente debido á angustia que mostra despois de coñecer as acusacións dos pais. Porén, do mesmo xeito que vemos a impactantemente xenial interpretación de Toni Salgado, quen nos di que Xurxo non sexa tamén un bó actor? Estános mentindo, ao igual que fai con Ana e o tabaco?

Outro dos temas principais é a censura a día de hoxe, contrastando coas situacións que Ana lle explica a Héctor: probablemente, trasladándoas á situación actual, en moitos casos se pensaría que estamos a falar de pederastia. No caso de Xurxo, entendendo que sexa inocente, parecen ridículas as barreiras que se poñen hoxe en día. Se darlle un abrazo a un neno porque ten medo converte ao seu monitor en abusador, a saber que se pensaría do que Ana conta do seu pasado. Avanzamos nunha sociedade que limita as mostras de cariño, pois á mínima estámonos "pasando da raia". Dise que se precisan catro abrazos ao día para sobrevivir, oito para vivir e doce para medrar; non obstante, hoxe en día, os límites son ríxidos e as mostras de afecto non se poden mostrar tan efusivamente a non ser que se busquen calificativos despectivos.

Está claro que esta peza me incitou a reflexionar (iso, das que a min me gustan) e mesmo me emocionou por momentos dado que vin reflexados nos personaxes a persoas coas que me atopei nun momento da miña vida. Por iso, eu manteño que Xurxo é inocente, que sempre o será e que non se merece o mal momento polo que está pasando; o problema acaba sendo ese: culpable ou non, a imaxe que está conseguindo acompañarao sempre. Unha gozada de produción para Teatro do Atlántico, e unha interpretación sublime por parte de Toni, María, Alberto e Marcos, grandes caras coñecidas dos escenarios galegos.