O Home Almofada, a través de IlMaquinario Teatro

Le devoir

De l’écrivain, du poète

N’est pas d’aller s’enfermer lâchement dans un texte,

un livre, une revue dont il ne sortira jamais

mais au contraire de sortir

Dehors

Pour secouer,

Pour attaquer

L’esprit public

Sinon

A quoi sert-il?

Et pourquoi est-il né?

                                           Antonin Artaud, "Le devoir"

Hoxe actualizo este meu recuncho teatral cunha peza completamente negra, emocional, manipuladora e, ante todo, intensa. O pasado día seis de xuño, no Auditorio Municipal de Ourense, apreciei como Tito Asorey emprega O Home Almofada, do cruel dramaturgo Martin McDonagh, e os catro actores que integran a compañía IlMaquinario Teatro para dar vida a Katurian, Michal, Ariel e Tupolski nun thriller tan emocionante coma violento. 

A produción mostra as claras consecuencias da educación recibida durante a infancia: os pais de Katurian logran suxestionala para que, nos contos que escribe, encerre historias de asasinatos, torturas e xente sen escrúpulos. Porén, tarda anos en darse conta de que quen estaba a padecer para que ela dese vida a tan cruentas ficcións era Michal, a súa irmá. Os resultados de tal descubrimento non se fan agardar, e espertan o lado máis vingativo de Katurian. Non obstante, a traxedia non rematará aí, xa que anos máis tarde as dúas irmás volverán a atoparse nunha situación límite cando comecen a aparecer nenos asasinados nas mesmas condicións ca nos libros de Katurian. Os noventa minutos da peza reconstrúen o tempo que pasan as irmás sendo interrogadas polos dous policías, que gardan máis dunha sorpresa, sen esquecernos das correspondentes digresións que nos achegan ao núcleo do conflito. Noventa minutos nos que o dinamismo e o dominio sobre as emocións do público están perfectamente controlados por parte da compañía.

A crueldade, no seu extremo máximo absoluto, é o eixe fundamental da peza. Resulta imposible comentar esta obra de teatro sen facer alusións ao particular Antonin Artaud, quen afirmaba que a crueldade existe dentro de todos nós, e a infancia ten ese poder sobrenatural para marcarnos durante o resto das nosas vidas. Isto refléxase nos catro personaxes principais da obra, todos eles cargando pesado macuto do seu pasado. Contrastando coa temática, tan escura e profunda, está presente ao longo de toda a produción ese humor negro e acedo, esas risas que ceibamos nos momentos cume a pesares do sufrimento que vemos sobre o escenario. En última instancia, acábanos facendo pensar que esa inhumanidade que vemos nos actos dos protagonistas, por extensión, aféctanos tamén ao espectadores; unha viaxe ao interior, ás sombras do noso espírito, á parte máis escura da nosa alma.

Sen dúbida, as historias de Katurian colaboran nese anhelo da compañía por chegar aos nosos sentimentos. Cada vez que algún dos seus contos é narrado (ou escenificado) trasládanos a ese segundo plano do argumento da obra, o das ficcións dentro da ficción. Persoalmente, a historia do home almofada foi, indubidablemente, a que máis captou o meu interese, non só polo conto en si ou pola relevancia no transcurso da trama principal, senón polo que a historia representa: ese eterno xogo co destino, con vivir sufrindo ou morrer antes de que nada ocorra. Ademais, creo firmemente que o momento no que se descobre a relación entre o home almofada e Michal é un dos máis belos da obra.

 

Se nos referimos á parte escenográfica, a iluminación, eses catro taboleiros como sala e esa estrutura metálica a modo de "cama" (e de moitas outras cousas) fannos entrar no ambiente claustrofóbico no que tratan de sobrevivir Katurian e Michal. Especialmente impactante é cando vemos esa lámpada abaneante na sala de Michal mentres escoitamos os berros de sufrimento de Katurian dende a planta de arriba. Nalgún momento, incluso temín pola solidez dese chan, tan golpeado e maltratado tanto con cadeiras como con persoas. De feito, con respecto aos efectos sonoros (e incluso referíndonos ás cordas vocais dos protagonistas), estes xogan un papel fundamental, pois entre berros e golpes, pasando polo disparo final, o patio de butacas convértese nun ir e vir de calafríos e sobresaltos. Debo dicir que o feito de incluír a unha nena verde foi un gran acerto; non vira a obra antes, pero está claro que a miña mente xa non a pode concebir sen a presenza da rapaza, que estivo excepcional e que fixo que o resto de actores medrasen moitísimo nas escenas posteriores.

Á pregunta de "cal prefires, Perplexo ou O Home Almofada?" paréceme imposible ofrecer unha resposta: son dúas producións tan opostas que os puntos fortes dunha compénsanse cos da outra. Comedia vs crueldade. Luz vs escuridade. Rematar cantando vs rematar chorando. Se hai algo que se manteña en ambas obras é a complexidade dos personaxes, pero en sentidos diferentes. Nunha delas, cada personaxe cambia e acumula algo da sitación anterior, mostrando unha personalidade formada por remendos de diferente índole; na outra, a psicoloxía de cada un deles está fortemente marcada, e presentan unha evolución tan profunda que chega ata a alma de cada espectador.

A fachada severa de Ariel (Fernando Gómez), que protexe o seu interior magoado polo pasado cunha actitude violenta que vai esmorecendo segundo avanza a acción. A fortaleza de Katurian K. Katurian (Melania Cruz), protectora e capaz de autoinculparse para protexer a súa irmá. A desordenada mente de Michal (Laura Míguez), a rentes da loucura, que non deixa de sorprendernos. A potestade de Tupolski (Fran Lareu), que cun simple movemento de dedo consegue exercer o seu papel dominante. A perfectísima interpretación destes catro máquinas, Melania, Fran, Fernando e Laura, colocando o listón nuns niveis exosféricos (xa non estratosféricos, moito máis alá). A indubidablemente excepcional dirección deste elenco de primeira liña por parte do infatigable e perfeccionista Tito Asorey. Todo isto é unha mínima parte de todos os factores que dan lugar a unha peza pola que vale a pena achegarse ao teatro, a onde sexa.

"Os monstros existen, e as pantasmas tamén son reais. Viven dentro de nós e, ás veces, eles gañan."  

Stephen King

O Principio de Arquímedes, de Teatro do Atlántico

Por que non substituír os dous bicos, que son a mostra de cordialidade máis fría do mundo, por un abrazo de catro segundos? Ah, non, que xa nos estamos pasando da raia. 

A peza do autor catalán Josep María Miró i Coromina ten, dende este ano, a súa versión en galego grazas á compañía Teatro do Atlántico coa dirección de Xúlio Lago. Sendo a pederastia o tema principal, o argumento xira en torno a un adestrador de natación infantil que, segundo unha nena, lle deu un abrazo e un bico a un neno que tiña medo a tirarse á piscina sen flotador, provocando as queixas dos pais do resto de nenos.

O protagonista, Xurxo, que se caracteriza pola súa rebeldía e infantilismo, contrasta en gran medida co carácter serio e formal de Héctor. Antes de que o primeiro descubra o conflito no que está metido, vemos que o seu comportamento no vestiario dos monitores se caracteriza pola vitalidade: imita a diferentes persoas, fai bromas co seu compañeiro e incluso ceiba algúns comentarios sen pensar dos que se arrepentirá máis tarde ("os cabaliños de mar son só meus"). Porén, unha vez que Ana lle comunica as queixas dos pais dos seus alumnos, ese espírito dinámico esvaécese e consómese en si mesmo, tratando de xustificarse e buscando a confianza dos seus compañeiros, a pesares de que non chegará a conseguila. Toni Salgado, a través de Xurxo, é capaz de transmitir esa desesperación e angustia de quen quere ser escoitado e comprendido sen conseguilo; de quen está vendo como o seu mundo se ven abaixo de súpeto, dun momento para outro; de quen se dá conta de que a súa vida está comezando a cambiar a pasos de xigante, cada vez máis rápido, e sen poder facer ou dicir nada por evitalo.

Máis alá da interpretación, un dos puntos fortes é o xogo cos saltos no tempo entre as diferentes escenas; isto crea un efecto interesante no público, que ten que unir e formar a cronoloxía dos feitos acontecidos. Nos momentos clave, un escurecido total do escenario acompañado dos sons que se poden oír unha piscina pública serven como transición entre as distintas situacións. Ademais, o feito de que sobre o escenario, a modo de segundo público, nos atopemos con dúas filas de caras coñecidas do mundo audiovisual e teatral galego resulta curioso: semella o xurado que ha de emitir o veredicto a favor ou en contra de Xurxo.

Porén, a chave da peza está nas preguntas que xorden a partir da mesma: pódese afirmar algo a partires do que di un neno? Como podemos saber se se trata dun testemuño fiable? Por outro lado, será máis crible o que diga Xurxo? Todo induce á reflexión, un tanto filosófica, e do mesmo modo que rematamos a peza con esas dúbidas, é razoable pensar que en tantas situacións similares que se repiten no noso día a día tampouco podemos dar coa resposta rapidamente. Un xuízo nunca poderá ser claro ao cen por cen cando as probas son tan difusas, posto que a miúdo os testemuños de quen o presenciaron se atopan manipulados polas propias percepcións inconscientemente (un exemplo claro teríamolo no filme 12 homes sen piedade). Ao ver a obra, o pensamento pode ser que Xurxo é inocente debido á angustia que mostra despois de coñecer as acusacións dos pais. Porén, do mesmo xeito que vemos a impactantemente xenial interpretación de Toni Salgado, quen nos di que Xurxo non sexa tamén un bó actor? Estános mentindo, ao igual que fai con Ana e o tabaco?

Outro dos temas principais é a censura a día de hoxe, contrastando coas situacións que Ana lle explica a Héctor: probablemente, trasladándoas á situación actual, en moitos casos se pensaría que estamos a falar de pederastia. No caso de Xurxo, entendendo que sexa inocente, parecen ridículas as barreiras que se poñen hoxe en día. Se darlle un abrazo a un neno porque ten medo converte ao seu monitor en abusador, a saber que se pensaría do que Ana conta do seu pasado. Avanzamos nunha sociedade que limita as mostras de cariño, pois á mínima estámonos "pasando da raia". Dise que se precisan catro abrazos ao día para sobrevivir, oito para vivir e doce para medrar; non obstante, hoxe en día, os límites son ríxidos e as mostras de afecto non se poden mostrar tan efusivamente a non ser que se busquen calificativos despectivos.

Está claro que esta peza me incitou a reflexionar (iso, das que a min me gustan) e mesmo me emocionou por momentos dado que vin reflexados nos personaxes a persoas coas que me atopei nun momento da miña vida. Por iso, eu manteño que Xurxo é inocente, que sempre o será e que non se merece o mal momento polo que está pasando; o problema acaba sendo ese: culpable ou non, a imaxe que está conseguindo acompañarao sempre. Unha gozada de produción para Teatro do Atlántico, e unha interpretación sublime por parte de Toni, María, Alberto e Marcos, grandes caras coñecidas dos escenarios galegos.

Sax Tenor, a versión lusa da obra de Roberto Vidal Bolaño

Sax tenor. Desgraça suburbana improvável entre loucos, gangsters, chulos e putas

José Martins, a través dun elenco composto por máis dunha ducia de actores e actrices, coloca sobre as táboas un arrabalde no que sobre unha poza de sangue indeleble hai un cadáver dun mozo afeccionado ao saxofón. A continuación vemos que, dous anos máis tarde do tráxico acontecemento, un policía pretende esclarecer o acontecido, e mergullámonos entón no testemuño dun dos personaxes. Este reconstrúe o ocorrido nas horas posteriores á morte para outorgarlle ao investigador as respostas que busca. Este argumento non é nada menos ca o da popular obra Saxo Tenor, de Roberto Vidal Bolaño, autor ao que recentemente se lle adicou o día das nosas letras pola súa labor recoñecida, sobre todo, no ámbito teatral.

Esta versión en portugués por parte do Teatro Nacional Dona Maria II de Lisboa do célebre autor galego non deixa a ninguén indiferente. O espazo, perfectamente caracterizado para a ocasión, sitúanos nun lugar marxinal con personaxes que lle veñen coma anel ao dedo. A praza do asasinato do músico é o punto de encontro entre pasado e presente; vemos que, co paso deses dous anos de diferenza, o lugar resulta máis tebroso. Xa non nos atopamos cos personaxes que antano discutían sobre o culpable da morte do rapaz: o lugar está baleiro, e só a través da mente do personaxe que conecta ambos mundos volvemos a encher eses ocos.

En ocasións, a posta en escena e as actitudes recórdannos á viaxe de Max e Don Latino en Luces de Bohemia, con personaxes marxinais caricaturizados e mostrando esas partes máis degradantes de cada individuo. Por isto, apréciase o gran contraste entre os personaxes que habitan nese lugar, todos eles ataviados con prendas vermellas coma se fose un sinal identificativo, e os forasteiros, de cores escuras, cun nivel de vida completamente diferente. O contraste entre os tons cálidos das súas roupas e a chuvia que os acompaña durante toda a reconstrución dos feitos amplifica a sensación de ambiente delituoso. 

Resulta digno de mención o traballo realizado pola compañía, dado que o elenco está composto por catorce actores que ademais, en numerosas ocasións, representan máis dun personaxe. Por outro lado, a compenetración entre eles resulta sublime, xa que é evidente que atoparse con tantos actores sobre un escenario require un grao de coordinación máximo. 

É emocionante ver como as nosas letras atravesan a fronteira co país veciño para que nos ofrezan agasallos coma este mesturando o mellor de ambos mundos. O texto de Saxo tenor, de Roberto Vidal Bolaño, serve como nexo entre as dúas partes, ofrecéndonos unha peza dunhas dúas horas de duración que conta a historia do saxofonista asasinado co fermoso timbre da lingua portuguesa.

Té con Kant, de Inversa Teatro

Xa hai tempo que me dei conta de que o teatro é un arte que pode englobar todo canto o autor decida. Todo é válido, non existen límites nin excepcións, e non é pouco usual atoparse con auténticas fusións de teatro e filosofía (non hai máis que mirar producións como Perplexo, Ganas de ouvear...). Isto é o que ocorre en Té con Kant, unha obra creada por María Caparrini e Marta Pérez, e interpretada formidablemente por esta última e María Roja.

Podería definirse como unha constante loita de argumentos e opinións por parte das mulleres recén chegadas da Königsberg da Ilustración, que se mesturan cos espectadores facéndose co control de todo o salón de actos. A finalidade da peza é a decisión sobre o futuro das protagonistas: quedarse na época actual ou voltar ao pasado? Por isto, o elemento chave é a interacción directa co público, dando lugar a unha singular peza de teatro íntimo na que Theodora e Johana debaten a súa situación aportando diferentes puntos de vista e facendo alusións aos máis célebres filósofos. Dende Hume ata Georg Hamann, incluíndo a Marx e mantendo ao prusiano Immanuel Kant como fío condutor, facemos unha viaxe a través da historia da filosofía moderna e contemporánea; coñecemos os trazos principais de cada autor e o contexto histórico que os caracteriza de xeito claro, partindo de situacións excéntricas recreadas polas dúas protagonistas. A produción resulta ser instrutiva á par que divertida, pois a mestura entre ambas partes orixina unha peza amena e fácil de seguir por aqueles espectadores con interese pola filosofía.  

A escenografía non pasa desapercibida, pois sérvense de diferentes elementos audiovisuais para ilustrar as explicacións que se lles van ofrecendo ao público, xa sexa a través de sombras, vídeos ou proxección de imaxes. Non obstante, ao tratarse dunha produción na que os espectadores deben intervir tan activamente, estes acaban por converterse nunha peza máis do xogo, orixinando unha representación teatral dinámica na que se demostra a capacidade de improvisación das actrices. O seu dominio do auditorio é fabuloso, a pesar de que os coñecementos previos sobre a materia tratada na obra tamén determinan o interese do público pola mesma.

Cando os espectadores teñen á súa disposición toda a información necesaria, deben tomar unha decisión sobre o futuro das protagonistas seguindo o imperativo categórico kantiano. Neste caso, eu diría que Theodora e Johana deberían regresar á súa época para advertir ao filósofo Kant de que o futuro non sería como se esperaba no ámbito da moral, polo que deberían remediar o pasado. É dicir, elas seguirían sen poder acceder á universidade sen travestirse, pero sería posible unha mellora do futuro (actualidade) e da vida de infinidade de persoas que aparecerían posteriormente. Por outra parte, de quedarse no presente, as únicas favorecidas serían elas, e supoño que neste caso actuarían de xeito máis egoísta, nietzscheano. O imperativo categórico di que hai que actuar por deber, e neste caso opino que o deber de ambas sería colaborar na melloría da maior parte de individuos posible.

Ao falar dunha produción teatral na que se fala de filosofía, o pensamento inicial soe ser de estrañeza: quen vai querer ver unha obra na que hai que reflexionar? Por sorte, como dixen ao comezo desta entrada e noutras anteriores, xa hai tempo que me decatei de que no teatro todo serve. De feito, as obras que precisan unha fervedura de miolos son as que máis me atraen, pois levan detrás un traballo superlativo. Con Té con Kant non ía ser menos, desta vez no salón de actos do IES Rosalía de Castro. Por todo isto, mil grazas aos profesores de filosofía por traernos esta marabillosa peza, e a miña máis sincera noraboa a María Caparrini, Marta Pérez e María Roja por saber conxugar de xeito excelso o humor e a reflexión filosófica. 

E, por suposto, non nos esquezamos do mestre de ceremonias sen o que non podería existir esta produción.

Yes we Kant

Demolición, de Cándido Pazó (Talía Teatro)

Unha curva da estrada. Unha cadeira de rodas. Uns apartamentos en primeira liña de praia. Unha enfermidade. Varios coches. Un can negro. Unha praza de minusválidos. Un calcetín. Dous personaxes dispares. Dous pasados. Unha demolición. Isto e moitas curiosidades máis, no espectáculo Demolición, escrito e dirixido por Cándido Pazó e transmitido ao público a través de Toño Casais e Artur Trillo, de Talía Teatro.

A sede da conversa, un lugar indeterminado ao lado dunha curva da estrada. Unhas pedras, os restos dun cartel enferruxado e unha farola escangallada son testemuñas dos xuízos de Santi Dinamita (Din) e Mario. É curioso como, paulatinamente, imos coñecendo a ambos personaxes. Os pensamentos dun vense de súpeto interrompidos polas palabras do outro, nun xogo de tira e afrouxa que nos mantén intrigados. Os comportamentos van collendo forma a medida que avanza a trama, para rematar cunha reconstrución case íntegra do pasado dos dous estraños. 

Conversas cargadas de reflexión. A frustración como solución?  O pobo é bo por definición? Ata que punto todo é relativo? Sen dúbida, quédome coas ideas transmitidas a partir das formigas e os estorniños. Coas primeiras, cada individuo cumpre a súa función polo ben da colonia, nunha sempiterna alienación incuestionada. Os estorniños rompen, ironicamente, as inexistentes regras e trazan impredecibles traxectorias no ceo, marcando a súa propia liberdade. Dúas actitudes completamente opostas, que se poden trasladar sen moito esforzo ás da sociedade actual. 

De xeito máis directo, menos metafórico, vemos que Cándido Pazó trata temas que están á orde do día, dende o propio título da peza (reforzado con sentenzas varias como "contra a especulación, demolición", "casas sen xente, xente sen casa") ata os problemas que conleva a condución temeraria, así como as perspectivas ante diversos temas por parte dos dous protagonistas, a miúdo opostas. Dúas personalidades chocantes entre si, pero ao mesmo tempo semellan "complementarias". Crúzanse miradas nos momentos xustos, as bágoas agroman nos seus ollos no momento adecuado: Artur Trillo e Toño Casais aportan esa credibilidade que precisa o teatro para deixar que o público sexa engulido pola historia. A síntese entre drama e comedia (comidrama: un termo que exprese esa alquimia dramática entre o humor e a emoción, entre a dor e o pracer, entre o divertimento e a reflexión) é sublime, de xeito que en ocasións mesmo foxe algún sorriso en momentos tensos sen que poidamos (nin queiramos) facer nada por evitalo. 

Esta era unha desas pezas que había tempo que tiña ganas de ver, pero por unhas cousas ou por outras nunca se prestaba a ocasión. Finalmente conseguín facerme cunha butaca no Salón Teatro para aprezar esta completa obra, dun Cándido Pazó tan estupendo coma de costume (un dos meus directores predilectos). Así mesmo, o traballo dos dous actores é abraiante.

Polo tanto, Talía Teatro, podería calificar esta obra con diferentes atributos (bela, irónica, ocorrente, destrutiva, soberbia, relativa, decidida), pero xa se sabe o que ocorre co substantivo e o adxetivo, así que mellor gárdome estes últimos entre parénteses.